Παναγιώτα Κυπραίου - Ψυχοθεραπεύτρια - Συμβουλευτική Γονέων
Top

Οι συνέπειες του ψυχικού τραύματος στον άνθρωπο

Σύμφωνα με νευροεπιστήμονες, όπως ο Antonio Damasio, οι άνθρωποι έχουν σχεδιαστεί για να ανταποκρίνονται αυτόματα στις εισερχόμενες αισθητηριακές πληροφορίες από το περιβάλλον, με σχετικά σταθερό σχέδιο δράσης και συμπεριφοράς.

Μια λειτουργία του νου είναι να αναστέλλει, να οργανώνει και να ρυθμίζει αυτές τις αυτόματες απαντήσεις, ώστε να είμαστε αξιόπιστοι και σταθεροί στους εαυτούς μας και στους άλλους. Αυτό είναι σημαντικό για να διατηρήσουμε τις σχέσεις μας με τους άλλους στους οποίους βασιζόμαστε για να έχουμε νόημα, συντροφιά, επιβεβαίωση, προστασία και σύνδεση. Ένα βασικό σημείο είναι ότι τα τραυματισμένα άτομα χάνουν την προβλεψιμότητα και τη σταθερότητα των απαντήσεων συμπεριφοράς και δράσης μετά το τραύμα τους και με αυτό τον τρόπο, συχνά καταλήγουν να απομονώνονται, να αποσύρονται και να θυματοποιούνται ή να κρίνονται από τους εαυτούς τους και τους άλλους.

Ένα άλλο βασικό σημείο είναι ότι μετά το τραύμα, το άτομο θα παρουσιάζει ένα χαοτικό και/ή ένα πολύ άκαμπτο και καθορισμένο σύνολο τέτοιων συμπεριφορών και δράσεων στον κόσμο. Το τελευταίο σύμφωνα με τον Alexander Lowen, είναι μια προσπάθεια να αποτραπεί το χάος που εμφανίζεται και προκαλεί την κατάρρευση του όλου συστήματος. Η Pat Ogden συμπληρώνει ότι ένα άτομο με μια καθορισμένη άμυνα λειτουργίας στον κόσμο, μετά από τραύμα, εσωτερικά νιώθει το υποκείμενο χάος και φοβάται ότι απέχει πολύ λίγο από την ισοπέδωση. Αυτό εξηγεί γιατί οι πάσχοντες από τραύμα έχουν τόσο πολύ άγχος τον περισσότερο χρόνο, καθώς φοβούνται ότι δεν μπορούν να διατηρήσουν τη συνοχή τους για πολύ και νιώθουν τρόμο ότι θα καταρρεύσουν σε καταστάσεις αμηχανίας, εξουθένωσης και αβοηθησίας στη συμπεριφορά ή στην ώθηση για δράση, χωρίς να είναι σε θέση να ελέγξουν μια τέτοια κατάρρευση του σώματος και του μυαλού τους.

Ο Bessel van der Kolk επισημαίνει ότι τα τραυματισμένα άτομα συχνά χάνουν την ικανότητα να χρησιμοποιούν τα συναισθήματά τους ως οδηγούς για αποτελεσματική δράση. Αυτό συμβαίνει επειδή τα συναισθήματα του θύματος δεν παρήγαγαν το επιθυμητό αποτέλεσμα κατά τη διάρκεια του τραύματος και έκτοτε, όταν ενεργοποιηθούν τα ίδια συναισθήματα, πυροδοτείται μια αποσύνδεση, οπότε το άτομο δεν μπορεί πλέον να αναγνωρίσει το νόημα των σωματικών αισθήσεων και της μυϊκής ενεργοποίησης: δεν μπορεί να έχει επίγνωση, να τα ονοματίσει και να τα ρυθμίσει. Αυτή η ιατρική κατάσταση ονομάζεται Αλεξιθυμία και σχετίζεται με το τραύμα. Οι πάσχοντες κυριολεκτικά δεν έχουν επαφή με τις δικές τους ενσώματες καταστάσεις ύπαρξης, με τις ανάγκες τους ούτε με τις ανάγκες των άλλων. Γι’ αυτό το λόγο, συχνά δεν είναι σε θέση να προσδιορίσουν και να ρυθμίσουν την εσωτερική τους κατάσταση και όταν έρχονται αντιμέτωποι με μικροερεθισμούς που συμβαίνουν καθημερινά στη ζωή, είτε μπαίνουν σε χαοτική κατάρρευση ή ξεσπούν επιθετικά.

Ταυτόχρονα, σύμφωνα με τον Peter Levine, η διαδικασία του τραύματος φαίνεται να δημιουργεί μια σταθερή, άκαμπτη, σχεδόν μηχανική αντίδραση για την αντιμετώπιση μεταγενέστερων περιβαλλοντικών ερεθισμάτων που μοιάζουν με κάποια πτυχή του αρχικού τραυματικού περιβάλλοντος ή κακοποιητικού αντικειμένου. Υπάρχουν ενδείξεις ότι η συγκεκριμένη άκαμπτη αντίδραση που συνεχώς επαναλαμβάνεται μετά από ένα αρχικό τραυματικό γεγονός, φαίνεται να είναι η αντίδραση που είχε ανεπιτυχώς ληφθεί όταν συνέβη το τραύμα. Ο Γάλλος ψυχίατρος και συμπεριφοριστής Pierre Janet, επισήμανε στη βικτοριανή εποχή ότι «οι τραυματισμένοι ασθενείς συνεχίζουν τη δράση ή μάλλον την προσπάθεια της δράσης που ξεκίνησε όταν συνέβη το τραύμα και εξαντλούν τον εαυτό τους σε αυτές τις αιώνιες επαναλήψεις».

Το τραυματισμένο άτομο αντιδρά σε ασήμαντα ερεθίσματα που αντιμετωπίζει το -σε υπερδιέγερση και υπερ-εγρήγορση- σωματο-ψυχο-νοητικό του σύστημα με τρόπο που μπορεί να είναι ακατάλληλος, ταπεινωτικός και εξευτελιστικός για τον ίδιο και για τους αποδέκτες της έκρηξής του. Με τον καιρό, αυτές οι ανεξέλεγκτες εκρήξεις ή καταρρεύσεις έχουν κόστος για το άτομο, την οικογένειά του, τους συναδέλφους και φίλους του.

Σε αυτή τη διαδικασία, ο μετωπιαίος ορθολογικός εγκέφαλος απλά δεν εμφανίζεται. Το τραύμα και οι μετέπειτα αναπαραγωγές του δεν είναι υπό συνειδητό έλεγχο, σύμφωνα με την Pat Ogden. Το άτομο παλινδρομεί, δεν είναι στον παρόντα χρόνο και ζει μέσα από παρελθοντικές εικόνες που αναπαράγονται και παγωμένες συναισθηματικές καταστάσεις, επισημαίνει ο Ράιχ. Η κληρονομιά του τραύματος είναι ότι αυτά τα αισθητηριακά και κινητικά μοτίβα του σώματος μπορεί να επανενεργοποιηθούν στην σωματική αντίδραση του παρελθόντος τρόμου, εγκατάλειψης, αβοηθησίας και κακοποίησης με εξαιρετική λεπτομέρεια. Έτσι τελικά το άτομο έχει -σε ένα επίπεδο- αποκηρύξει τη δική του κατανόηση/αντίληψη για τις σωματικές αισθήσεις και τη μυϊκή δραστηριότητα (Αλεξιθυμία) και ωστόσο αυτά τα ίδια μοτίβα μπορεί να πυροδοτηθούν από τους δύο πίσω εγκεφάλους (ερπετοειδή και μεταιχμιακό) από κοινού, που είναι μια ασυνείδητη διαδικασία, φέρνοντας έτσι το άτομο σε μια κατάσταση εκτός ελέγχου. Σε τελική ανάλυση, γίνεται ένα αποσυνδεδεμένο/διασχιστικό άτομο που «ζει στο κεφάλι του», παραμελεί το σώμα του και ωστόσο κυριεύεται βίαια από το σώμα του ενώ με τον ορθολογικό του εγκέφαλο ή οποιοδήποτε άλλο συνειδητό έλεγχο, έχει επιλέξει να μην το κάνει.

Δεν είναι έκπληξη το γεγονός ότι οι πάσχοντες από τραύμα, στη συνέχεια εξακολουθούν να υποφέρουν στην ποιότητα της υγείας τους, στις σχέσεις και στη ζωή τους εν γένει. Υπάρχει μια αιτιώδης σύνδεση μεταξύ του τραύματος και του άγχους, καθώς και της κατάθλιψης. Ο Alexander Lowen επισημαίνει ότι το άγχος είναι μια θεμελιώδης κατάσταση για την εμφάνιση της κατάθλιψης, δεδομένου ότι αντιπροσωπεύει την βασική σωματο-ψυχονοητική κατάσταση που γίνεται αισθητή όταν το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα (ΑΝΣ) κάποιου είναι στη συμπαθητική κατάσταση «μάχης ή φυγής». Οι μελέτες δείχνουν ότι τα τραυματισμένα άτομα εξακολουθούν να ζουν σε κατάσταση «πάλης ή φυγής» σχεδόν συνέχεια, καθώς βρίσκονται σε υπερδιέγερση και υπερ-εγρήγορση που συνηγορούν στη μετάβαση του ΑΝΣ τους σε Συμπαθητική κατάσταση «μάχης ή φυγής».

Όταν ένα άτομο είναι σε μια διαρκή κατάσταση «πάλης ή φυγής», ο εγκέφαλος, μέσω της αμυγδαλής, αρχίζει να επηρεάζει τον άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων (ΥΥΕ). Αυτό το βασικό σύνολο αδένων και εγκεφάλου λειτουργεί για να απελευθερώσει βασικές ορμόνες που σχετίζονται με την ψυχική διάθεση, πρωτεΐνες και χημικές ουσίες στο σώμα, που στη συνέχεια δημιουργούν τη βάση για τα συμπτώματα υπερδιέγερσης και υπερ-εγρήγορσης που περιγράψαμε πριν.

Δύο βασικές ουσίες εδώ είναι η αδρεναλίνη και η κορτιζόλη, οι οποίες σύμφωνα με ιατρικές μελέτες είναι πολύ υψηλές στους πάσχοντες από άγχος και τραύμα. Η κατάσταση «μάχης ή φυγής» προκαλεί τον άξονα ΥΥΕ να παράγει αυτές τις χημικές ουσίες για να κρατήσει το τραυματισμένο άτομο στην κατάσταση άγχους του Συμπαθητικού Νευρικού Συστήματος. Ερευνητές Τραύματος και μελέτες Νευροεπιστημών από τον Joe Dispenza και άλλους, δείχνουν ότι καθώς οι πάσχοντες από άγχος και κατάθλιψη παραμένουν σε κατάσταση «πάλης ή φυγής» για όλο και μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, ο άξονας ΥΥΕ αρχίζει να καταρρέει και να εμφανίζει εξαναγκασμό/πίεση και στη συνέχεια ασθένεια.

Ο άξονας ΥΥΕ στο σώμα μας, μας επιτρέπει να ζούμε σε κατάσταση «πάλης ή φυγής» ή σε κατάσταση «έκρηξης» για σύντομες χρονικές περιόδους -όχι ως τρόπο ζωής. Οι αδένες του άξονα ΥΥΕ παράγουν βασικές ορμόνες όπως η κορτιζόλη και η αδρεναλίνη στην κατάσταση έκρηξης, όπως απαιτείται αλλά όταν καλούνται να συνεχίσουν να παράγουν αυτές τις ορμόνες σε μακροπρόθεσμη συνεχή βάση, αυτό οδηγεί αυτούς τους αδένες σε μια μορφή υπερκόπωσης/εξουθένωσης. Η υπερκόπωση, ο υπο- ή υπερ- θυρεοειδισμός, η εξουθένωση και μερικές μορφές ημικρανίας είναι παραδείγματα αυτής της απαίτησης στον άξονα ΥΥΕ. Αυτές οι ιατρικές συνθήκες είναι κοινές στους πάσχοντες από τραύμα.

Οι πάσχοντες από μακροχρόνιο άγχος και τραύμα, συχνά εκδηλώνουν αυτού του είδους δευτερογενείς ασθένειες, καθώς και σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, σύνδρομο χρόνιας κόπωσης, μυκητιάσεις και στοματίτιδες. Τα τραυματισμένα άτομα αρρωσταίνουν συχνά και είναι οι πρώτοι που κολλάνε μια ίωση που κυκλοφορεί. Σύμφωνα με ερευνητές νευροεπιστημών όπως οι Rita Carter, Joe Dispenza, Bruce Lipton και άλλοι, αυτό συμβαίνει επειδή, ως μέρος της συμπαθητικής κατάστασης του ΑΝΣ, το σωματονοητικό σύστημα καταστέλλει τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος στο σώμα. Όταν έχεις μια μακροχρόνια συμπαθητική κατάσταση ύπαρξης, τότε αναπτύσσεις μια μακροχρόνια καταστολή του ανοσοποιητικού συστήματος. Από αυτή τη βάση, μπορούν να αναπτυχθούν ευκαιριακοί μύκητες (π.χ. άφθες, Candida, Ελικοβακτήριο του πυλωρού) στο έντερο και άλλα μέρη του σώματος σε ευρεία κλίμακα ενώ τα κρυολογήματα, η γρίπη, οι λοιμώξεις είναι -από ιογενή και βακτηριδιακή άποψη- επίσης σε θέση να αποκτήσουν ερείσματα και να παράξουν ασθένεια.


Ανάμεσα στα επεισόδια της επαναβίωσης του τραύματος, το μυαλό του ατόμου που υποφέρει από τραύμα είναι σαν το μυαλό εκείνου που υποφέρει από άγχος. Τα αναφερόμενα συμπτώματα περιλαμβάνουν συνήθως ένα μυαλό που «τρέχει», επαναλαμβανόμενες σκέψεις βασισμένες στο φόβο, που δεν μπορούν να επιλυθούν, αίσθημα κόπωσης λόγω απώλειας ύπνου, ένα πολυάσχολο μυαλό που έχει την τάση να μηρυκάζει ή να σκέφτεται συνεχώς ένα ζήτημα του παρελθόντος που παραμένει άλυτο, υπερ επαγρύπνηση στο περιβάλλον, αδυναμία να χαλαρώσει ή να συγκεντρωθεί στον παρόντα χρόνο, υιοθέτηση τελετουργικών εμμονών ή πρακτικών για να αποσπούν την προσοχή του από τις σκέψεις κοκ.

Στο σώμα, μπορεί να υπάρχει μια βιωμένη αίσθηση νευρικότητας, εγρήγορσης, φόβου, έντασης στους μυς, κόπωση χωρίς νύστα, αυξημένος καρδιακός παλμός και αρτηριακή πίεση, παρορμήσεις να κινείται και να είναι απασχολημένο ή κάποια μορφή υπερκινητικότητας που ακολουθείται από κατάρρευση ξανά σε μια κατάσταση κόπωσης με εγρήγορση, τρέμουλο, σπασμούς, δύσπνοια, εφίδρωση ή κρύα ιδρωμένα χέρια, ξηροστομία, ζάλη, ναυτία, κοιλιακά συμπτώματα, εξάψεις, συχνή ούρηση κοκ.

Παναγιώτα Δ. Κυπραίου, Ψυχοθεραπεύτρια – Συντονίστρια Σχολών Γονέων, www.psychotherapeia.net.gr

*Πηγές

http://www.energeticsinstitute.com.au

https://www.sensorimotorpsychotherapy.org

http://www.rossinst.com

http://www.traumahealing.org

http://drdansiegel.com

http://www.traumacenter.org

Lowen Alexander (1993), Depression and the Body: The Biological Basis of Faith and Reality, Penguin Books.

Ogden Pat, Minton Kekuni, Pain Clare (2006), Trauma and the Body: A Sensorimotor Approach to Psychotherapy, W. W. Norton & Company