Παναγιώτα Κυπραίου - Ψυχοθεραπεύτρια - Συμβουλευτική Γονέων
Καλωσήρθατε στην Ιστοσελίδα μου Leaf Leaf

Η παρούσα αρθρογραφία έχει καθαρά ενημερωτικό χαρακτήρα. Ο αναγνώστης οφείλει να διασταυρώνει τις πληροφορίες για θέματα που τον ενδιαφέρουν. Τα κείμενα βασίζονται σε υλικό από ξενόγλωσσες δημοσιεύσεις, οι οποίες αναφέρονται στο μέτρο του δυνατού. Η απόδοση στα ελληνικά, η σύνθεση και επιμέλεια ανήκει στην κάτοχο της ιστοσελίδας Παναγιώτα Δ. Κυπραίου. Όροι και Προϋποθέσεις Αναδημοσίευσης Περιεχομένου.


Top

Ενσώματη συνειδητότητα: ο χάρτης των συνειδητών αισθημάτων στο ανθρώπινο σώμα

Διαισθητικά, θεωρούμε ότι ο συνειδητός μας εαυτός βρίσκεται μέσα στο σώμα, και συγκεκριμένα στο κεφάλι μας. Αυτό μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι πολλά από τα αισθητήρια όργανα μας - μάτια, αυτιά, μύτη, γευστικοί κάλυκες - βρίσκονται στο κεφάλι.

Οι ψυχολόγοι Christina Starmans και Paul Bloom (Starmans & Bloom, 2012) βρήκαν σε έρευνά τους ότι, τόσο οι ενήλικες όσο και τα παιδιά εντοπίζουν τον ανθρώπινο εαυτό, μέσα στο κεφάλι. Όμως όταν κοιτάζουν εικόνες εξωγήινων των οποίων τα μάτια βρίσκονται όχι στο κεφάλι αλλά, για παράδειγμα, στο στομάχι, οι άνθρωποι δείχνουν κυρίως προς τα μάτια και όχι προς το κεφάλι δίχως μάτια, ως την έδρα του εαυτού.

Το σώμα και το μυαλό δεν είναι διαχωρίσιμα. Αντίθετα, λειτουργούν παράλληλα, παρέχοντας τα δομικά στοιχεία της ψυχικής μας ζωής. Για παράδειγμα, ακόμη και οι ήπιες σωματικές λοιμώξεις μας κάνουν να αισθανόμαστε μπερδεμένοι και κουρασμένοι, ενώ μια καλή, εξαντλητική περίοδος άσκησης μπορεί να ανεβάσει τη διάθεσή μας και να μας κάνει να αισθανθούμε, μερικές φορές, ευφορία.

Οι Nummenmaa, Hari, Hietanen, και Glerean (2018) προχώρησαν την ιδέα της ενσώματης συνειδητότητας περαιτέρω, επιχειρώντας να κάνουν μια «χαρτογράφηση» των συνειδητών αισθημάτων πάνω στο σώμα. Δημιούργησαν αρχικά μια λίστα με 100 κοινές αισθήσεις όπως η όραση, η αναπνοή, η πείνα, η ευχαρίστηση και ούτω καθεξής, και ζήτησαν από τους συμμετέχοντες στην έρευνά τους να εντοπίσουν αυτές τις καταστάσεις στο σώμα τους, χρωματίζοντας τις αντίστοιχες περιοχές μιας ανθρώπινης σιλουέτας όπου ένιωθαν την κάθε αίσθηση. Συνέλλεξαν επίσης βασικές πληροφορίες σχετικά με κάθε αίσθηση, όπως πόσο ευχάριστες ήταν αυτές οι καταστάσεις, πόσο συχνά βιώνονται και πόσο παρόμοια βιώνονται οι διαφορετικές αισθήσεις.

Η χαρτογράφηση των αισθημάτων στο σώμα είχε μια εντυπωσιακή σταθερότητα και συνέπεια. Διαφορετικές υποκειμενικές καταστάσεις είχαν διακριτά «δακτυλικά αποτυπώματα» σωματικών αισθήσεων που ήταν σαφώς διαφορετικά μεταξύ τους.

Ο θυμός ήταν αισθητός στον άνω κορμό. Η μέθη ήταν αισθητή κυρίως στα πόδια. Η ευχαρίστηση και τα θετικά συναισθήματα βιώνονταν έντονα σε όλο το σώμα. Δεδομένου ότι αυτά τα «δακτυλικά αποτυπώματα» είχαν τέτοια συνέπεια μεταξύ των ερωτηθέντων, υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ότι η προέλευση των σωματικών χαρτών των συναισθημάτων είναι κυρίως βιολογική και όχι αποκτημένη μέσω μάθησης.

Οι σωματικοί χάρτες ήταν ενδεικτικοί της δομής του διανοητικού τοπίου των συμμετεχόντων. Όσο πιο παρόμοια ήταν τα σωματικά «δακτυλικά αποτυπώματα» δύο καταστάσεων, τόσο πιο παρόμοια βιώνονταν σε γενικές γραμμές αυτές οι καταστάσεις - υποδηλώνοντας μια άμεση σχέση μεταξύ σώματος και συνειδητής εμπειρίας. Επίσης, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα περισσότερα αισθήματα ήταν διανθισμένα με ευδιάκριτο συναισθηματικό τόνο. Εκτός από προφανείς περιπτώσεις όπως η αγάπη ή η νίκη, ακόμη και φαινομενικά ουδέτερες πράξεις, όπως η ενθύμηση και η ομιλία, βιώνονταν ξεκάθαρα ως ευχάριστες.

Το πολύ σημαντικό είναι ότι οι συμμετέχοντες ανέφεραν ότι αισθάνονταν συναισθηματικά ευχάριστες καταστάσεις όπως ευγνωμοσύνη και χαλάρωση πολύ πιο συχνά απ’ ότι αρνητικές. Αυτό υποδηλώνει ότι, γενικά, η συναισθηματική μας προδιάθεση είναι κυρίως θετική και ευχάριστη, παρόλο που συχνά μπαίνουμε στον πειρασμό να σκεφτούμε το αντίθετο. Αυτό μπορεί να απορρέει από τη δυνατότητα ελέγχου των διαφορετικών αισθημάτων. Τα δεδομένα αυτής της έρευνας αποκάλυψαν ότι οι συναισθηματικά δυσάρεστες καταστάσεις ήταν πιο δύσκολο να ελεγχθούν από τις ευχάριστες. Τα αρνητικά συναισθήματα που πυροδοτούνται κατά τη διάρκεια σημαντικών γεγονότων της ζωής, μπορεί απλά να τα νιώθουμε πιο έντονα επειδή έχουμε λίγο έλεγχο πάνω τους. Τείνουμε να ξεχνάμε ότι, ως επί το πλείστον, η ζωή είναι στην πραγματικότητα αρκετά ευχάριστη, παρόλο που τα θετικά συναισθήματα ίσωςείναι λιγότερο έντονα από τα δυσάρεστα συναισθήματα.

Αυτά τα αποτελέσματα παρέχουν αδιάσειστα αποδεικτικά στοιχεία ότι η σωματική ανατροφοδότηση παίζει βασικό ρόλο στην οργάνωση των συναισθημάτων μας. Παρόλο που η συνειδητότητα προκύπτει από τη λειτουργία του εγκεφάλου και συχνά βιώνουμε ότι εδράζεται στον εγκέφαλο, η σωματική ανατροφοδότηση ξεκάθαρα συμβάλλει σε μια ευρεία ποικιλία υποκειμενικών αισθημάτων. Βεβαίως όμως, δεν είναι όλα στο σώμα μας. Ασθενείς των οποίων η σωματική κατάσταση δεν μεταδίδεται στον εγκέφαλό τους λόγω, για παράδειγμα, τραυματισμού του νωτιαίου μυελού ή δυσλειτουργίας του αυτόνομου νευρικού συστήματος, φυσικά, δεν στερούνται συναισθημάτων της ψυχικής ζωής.

Αυτό δεν θα ήταν δυνατό αν το σώμα ήταν η μόνη πηγή των συναισθημάτων μας. Αντίθετα, είναι ολόκληρος ο σχηματισμός του εγκεφάλου και του σώματος, με τα σπλάχνα, τους μύες και τα όργανα του, που δίνουν χρώμα στην εσωτερική μας ζωή, και ο αποκλεισμός ενός μέρους του συστήματος δεν αρκεί για να προκαλέσει την πλήρη δυσλειτουργία του. Οι σωματικές αισθήσεις, όσα αντιλαμβανόμαστε με τα αισθητήρια και οι αναμνήσεις, είναι επίσης σημαντικά μέρη του παζλ της συνειδητότητας.

Γιατί άραγε τα συναισθήματα πέρασαν στη συνειδητότητά μας εξαρχής; Ο νευρολόγος Antonio Damasio στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Καλιφόρνιας πρότεινε ότι τα δεδομένα που αφορούν συναισθήματα και εισρέουν από το σώμα στον εγκέφαλο, μπορεί να δημιούργησαν τα πρώτα ίχνη συνειδητότητας στους πρώτους προγόνους μας. Ο πόνος που προκαλείται από βλάβη στους ιστούς είναι ένα από τα πιο σημαντικά προειδοποιητικά σήματα για ένα άτομο. Οι οργανισμοί που άρχισαν να αισθάνονται τέτοιες δυσλειτουργίες στο σώμα τους θα είχαν τεράστιο πλεονέκτημα, καθώς θα μπορούσαν να απομακρυνθούν από τους κινδύνους και να ξεκουραστούν για να προάγουν την ανάρρωση όταν ήταν τραυματισμένοι ή άρρωστοι. Η κεντρική σημασία του πόνου και των κακών συναισθημάτων στο διανοητικό μας τοπίο εξακολουθεί να είναι προφανής αφού ακόμη και σήμερα, ο πιο κοινός λόγος για να επισκεφθείς γιατρό είναι επειδή δεν αισθάνεσαι καλά.

Η ανάπτυξη της επίγνωσης των βλαβών που σχετίζονται με το σώμα, μπορεί τελικά να άνοιξε το δρόμο για την ανάδυση πιο προηγμένων μορφών συνειδητής σκέψης και διαδικασιών, όπως η γλώσσα, η σκέψη και η λογική. Και πολλά από τα συναισθήματά μας δεν είναι καθόλου ιδιωτικά. Η γνώση του τι συμβαίνει στο σώμα μας είναι χρήσιμη, αλλά το να εντοπίζεις την εσωτερική κατάσταση και τους στόχους των άλλων μπορεί να είναι ακόμη περισσότερο χρήσιμη.

Ομοίως, καθώς τα σώματά μας σηματοδοτούν σε μας την εσωτερική μας κατάσταση, συχνά επικοινωνούν την εσωτερική μας κατάσταση και σε άλλους. Οι άνθρωποι και πολλά ζώα έχουν την ικανότητα να διαβάζουν τις προθέσεις, τα συναισθήματα και τους στόχους ο ένας του άλλου, από τη συμπεριφορά τους, για παράδειγμα, τις εκφράσεις του προσώπου και του σώματος.

Αυτή η δυνατότητα να προάγουμε την κοινωνική συνοχή με την ανταλλαγή συναισθημάτων και άλλων ψυχικών καταστάσεων, έχει πιθανότατα ήδη αποφέρει σημαντικά εξελικτικά πλεονεκτήματα στους προγόνους μας, και θα μπορούσαμε ακόμη να υποστηρίξουμε ότι μια καθαρά ιδιωτική συνειδητότητα θα ήταν περιορισμένης χρήσης. Επομένως, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι μια από τις πιο κοινές κοινωνικές μας ερωτήσεις είναι «Πώς αισθάνεσαι;», ζητώντας πληροφορίες για την κατασκευή μοντέλων του μυαλού και του σώματος των άλλων.

Η συνειδητότητα είναι ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα για νευροεπιστήμονες, ψυχολόγους και φιλόσοφους, και ακόμη και τα παραπάνω ευρήματα δεν μπορούν να εξηγήσουν πώς ο εγκέφαλος και το σώμα παράγουν από κοινού τον εσωτερικό ψυχικό μας κόσμο από τις διάφορες εισροές. Ωστόσο, δείχνουν ότι πρέπει να αρχίσουμε να ξεδιπλώνουμε τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ του εγκεφάλου και του σώματος εάν θέλουμε να καταλάβουμε πώς λειτουργεί το ανθρώπινο μυαλό.

Όροι και Προϋποθέσεις Αναδημοσίευσης Περιεχομένου

Συγγραφέας άρθρου

Παναγιώτα Δ. Κυπραίου MSc Ψυχολογία Υγείας, MBPsS - Σωματική & Gestalt Ψυχοθεραπεύτρια (ECP) - Επόπτρια Σωματικής Ψυχοθεραπείας - Συντονίστρια Σχολών Γονέων http://www.psychotherapeia.net.gr

Πηγές

Nummenmaa, L., Hari, R., Hietanen, J., & Glerean, E. (2018). Maps of subjective feelings. Proceedings Of The National Academy Of Sciences115(37), 9198-9203. https://doi.org/10.1073/pnas.1807390115

Starmans, C., & Bloom, P. (2012). Windows to the soul: Children and adults see the eyes as the location of the self. Cognition123(2), 313-318. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2012.02.002